Նորություններ

Այցեր և ելույթներ

Հարցազրույց

00:00 / 07.07.2010


ՀՀ տարածքային կառավարման նախարարի առաջին տեղակալ Վաչե Տերտերյանի հարցազրույցը "Ֆինանսներ եւ էկոնոմիկա" ամսագրին 2010թ. մարտ N 3 
 


- Պրն Տերտերյան, տարածքային կառավարման եւ տեղական ինքնակառավարման ոլորտում ի՞նչ քաղաքականություն է իրականացվում, մասնավորապես՝ ճգնաժամի պայմաններում, եւ կարելի՞ է, արդյոք, վերջերս Ձեր նախաձեռնությունը՝ տեղական հարկերի, մասնավորապես` նոր հարկատեսակների վերաբերյալ նոր օրենսդրական փաթեթը դիտել որպես այդ քաղաքականության բաղկացուցիչ:

- Համաչափ զարգացումը միշտ եղել է կառավարման բոլոր համակարգերի կարեւոր խնդիրներից մեկը: Հայաստանի պարագայում նույնիսկ վարչական կառավարման համակարգի ժամանակ անընդհատ խոսվում էր Մեղրիի, Ճամբարակի, Ամասիայի, Ղուկասյանի եւ մի քանի այլ շրջանի առաջանցիկ տեմպերով զարգացման անհրաժեշտության մասին: Անընդհատ նշվում էր, որ ունենք հեռավոր տարածքներ, որոնց զարգացման աստիճանն էապես ցածր է կենտրոնական տարածքների զարգացման աստիճանից: Դեռեւս խորհրդային պետությունը, այն հասարակարգին բնորոշ տրամաբանությամբ, անընդհատ փորձում էր այդ խնդիրը լուծել: Իհարկե՝ ոչ միշտ հաջող կամ ոչ միշտ վերջնականապես: Եվ այն, ինչ մենք ստացանք ժառանգություն, դրա վառ ապացույցն է: Մենք, լուրջ զարգացում, առաջընթաց, ինչու ոչ` նաեւ խոշոր արդյունքներ արձանագրելով, ամրագրեցինք նաեւ, որ զարգացածության, տարբեր պարամետրերի առումով ունենք լուրջ անջրպետ Երեւանի, երեւանամերձ շրջանների ու հեռավոր շրջանների միջեւ: Խորհրդային ժամանակաշրջանում էլ էր տարվում տարբերությունների մեղմման քաղաքականություն, բացվում էին նոր գործարաններ, ստեղծվում նոր աշխատատեղեր, որոնք, որպես կանոն, ուղղակի ստեղծվում էին մարդկանց զբաղվածություն ապահովելու համար: Պլանային տնտեսություն էր, այդ զբաղվածությունը կար, եւ փաստ է, որ մարդիկ աշխատավարձ էին ստանում: Այն երկրում անմշակ տարածքները յուրացնելու նպատակով ստեղծվում էին նոր շրջաններ (խոսքս Արմավիրի Բաղրամյանի տարածաշրջանի մասին է): Ինչն էր այդ ամենում ընդունելի, ինչը` ոչ: Ընդունելի էր այն, որ նոր վարչական շրջանը բերում էր նոր ռեսուրս, բազմաթիվ նոր աշխատատեղեր ու այդ թվում՝ նոր պաշտոններ, նոր ֆոնդեր, նոր սպասելիքներ եւ այլն: Բայց դա այն համակարգում, որովհետեւ նոր շրջկոմը ենթադրում էր լրացուցիչ նոր դոտացիա միութենական ֆոնդերից: Նույնիսկ այն ժամանակ համաչափ զարգացման խնդիրը ռեսուրսներով հզոր այդ պետության առջեւ ծառացած էր, եւ ցավոք, ոչ միշտ էր ստացվում լուծումներ գտնել: Իսկ դրա պատճառն այն է, որ նպատակն էր սխալ դրված: Այդչափ ռեսուրս ծախսելու դեպքում եթե նպատակը ճիշտ ամրագրվեր, մենք կունենայինք բավական ներդաշնակ հասարակություն՝ բաշխված երկրի ողջ տարածքում: Գաղափարախոսությունը հետեւյալն էր. հեռավոր Տավուշի կամ Վարդենիսի մարզի ամենահեռավոր գյուղում պետք է լինի այդքան բանվորական աշխատատեղ, այդքան մշակույթի ոլորտի, եւ այդպես շարունակ: Հիմքում դրվում էր ոչնչով չարդարացված հավասարության սկզբունքը, գյուղերը պատկերացնում էին մշակույթի խոշոր տներով, գրադարաններով, երաժշտական դպրոցներով... Արդյունքում՝ լուրջ ռեսուրսներ էին ներդրվում, բայց քանի որ դա արվում էր խորքային առումով չիմաստավորված, ունեցանք այն, ինչ ստացանք ժառանգություն: Եթե այն ժամանակ այդ ռեսուրսով ավելի իրատեսական խնդիրներ դրվեին՝ գյուղերում ստեղծելով լուրջ ենթակառուցվածքներ՝ բարձրակարգ ճանապարհներ, ոռոգման զարգացած համակարգ, հանդամիջյան բարվոք ճանապարհներ, էլեկտրաֆիկացված եւ դեգրադացիայից զերծ արոտներ, այսօր գյուղացին հինը հիշելով ոչ թե կոշիկ կարելու արտադրամաս կուզեր, ոչ թե մեքենատրակտորային կայան, որ հիմա փորձում ենք մի քիչ այլ կառուցվածքով վերականգնել, այլ կաներ այն, ինչ անում են աշխարհի բոլոր գյուղացիները: Անդրադառնալով շատ չարչրկված տեղական նոր հարկատեսակներ ամրագրող փաթեթին՝ նշեմ, որ ընդդիմադիր պատգամավորներից մեկը նկատեց, թե օրենքների առումով արված քայլը լավն է, բայց մենք Շվեյցարիան չենք: Ուրեմն՝ ամեն ինչ կարելի է հանգեցնել այն բանին, որ մենք Շվեյցարիա չենք, ու ամեն նման առաջարկ հենց սկզբից թաղե՞նք: Ի վերջո՝ Շվեյցարիայի լեռնային գյուղերը նույնպես Բեռն ու Ցյուրիխ չեն: Դրանք շատ տարբեր են Բեռնից էլ, Ցյուրիխից էլ, բայց զարգացման առումով համաչափ են, եւ նրանցում էլ կա բարեկեցիկ կենցաղ ու այնտեղի մարդուն բավարարող մշակույթ:

Մի կողմից՝ վերջին տարիներին տնտեսական էական աճ ենք արձանագրում, ինչն անժխտելի է, բայց, մյուս կողմից, ունենք տարածաշրջանների զարգացման ահագնացող տարբերություն: Երբ ասում ենք՝ վիճակը վատ է, նկատի ունենք, որ երկիրն ընդհանուր առմամբ հարստանում է, բայցեւ հասարակությունը անասելի արագ բեւեռանում է: Աղքատության հաղթահարման ռազմավարական ծրագրի ցուցանիշները փաստում են, որ մենք հանրապետության մակարդակով էական աճ ունենք, այսինքն` աղքատության նվազեցում, բայց միաժամանակ արձանագրում ենք, որ այդ աճի գերակա մասը Երեւանինն է: Արդյունքում՝ երկիրն ընդհանուր առմամբ միջին ցուցանիշով բարձրանում է, բայց հասարակության մի շերտը շատ դանդաղ, մյուսը` շատ արագ: Ստացվում է, որ Երեւանում, անկախ ամեն ինչից, ունենք էական առաջընթաց, ցավոք՝ նույնը չենք կարող ասել մեր գյուղական շրջանների ու մարզերի, մարզային նշանակության շատ ու շատ քաղաքների մասին:

- Հատկապես՝ սահմանամերձ բնակավայերի, գյուղերի մասին:

- Այդ առումով մասնակիորեն եմ համաձայն: Ես կարող եմ հաշվել հարյուրավոր սահմանամերձ գյուղեր, որոնք ընդհանուր առմամբ շատ ավելի լավ վիճակում են, քան Երեւանից ոչ շատ հեռու այլ գյուղեր: Այո, մենք ունենք տարածաշրջաններ, որոնք, պայմանավորված օբյեկտիվ այս կամ այն գործոնով` տնտեսավարման, կենսապահովման, կենսագործունեության համար ոչ շատ հարմար միջավայրի, էապես ետ են մնացել: Սահմանամերձ բնակավայրերն էլ հեռու են ու վտանգավոր՝ ռազմական, հոգեբանական եւ այլ տեսանկյուններից, ինչը բնականաբար ազդում է բոլոր ցուցանիշների վրա:

- Այդ ուղղությամբ հստակ քաղաքականություն ունե՞նք, թե ոչ: Ինչպիսի՞ն է այն:

- Եվ՛ ունենք, եւ՛ ոչ: Ունենք քաղաքականություն, որովհետեւ, հաշվի առնելով գյուղական եւ քաղաքային միջավայրների միջեւ եղած տարբերությունները, մենք մեր վարկային եւ ներդրումային բոլոր ռեսուրսները գրեթե հարյուր տոկոսով ուղղում ենք մարզեր: Երեւանում ունենք ընդամենը ճանապարհաշինություն եւ խմելու ջրի հետ կապված ներդրումային ծրագրեր: Բոլոր ներդրումները պետականորեն ուղղված են գյուղին: Այս առումով ունենք համաչափ զարգացման քաղաքականություն: Իսկ չունենք այն առումով, որ շարժվում ենք ուղղակի ինտուիտիվ, ըստ պահանջմունքների: Եվ ըստ այդ պահանջմունքների էլ միջոցների բաշխում է կատարվում: Դա էլ է քաղաքականություն, բայց մեզ պետք է, եւ մենք ուզում ենք ունենալ այլ որակի քաղաքականություն, որի ուղղությամբ հիմա մեր նախարարությունն աշխատում է: Կառավարությունը հռչակել է, որ պետք է ապահովվի համաչափ զարգացում, ու մշակում ենք համաչափ զարգացման հայեցակարգ, ինչն ամրագրված է տարբեր ծրագրերով: Իրականում մենք դրա կարիքն ունենք եւ պետք է մշակենք համաչափ զարգացման հստակ քաղաքականություն: Այդ առումով ունենք քիչ ռեսուրս եւ լուծելիք շատ խնդիրներ, որոնց մեջ առաջնայինը եւ՛ հանրապետության նախագահը, եւ՛ կառավարությունը ընդունել են տարածքների համաչափ զարգացումը: Ու որպեսզի քիչ ռեսուրսների պայմաններում խնդրին արդյունավետ լուծում տրվի, պետք է ամենից առաջ ճշտել, թե հատկապես ինչում է արտահայտվում այդ անհամաչափությունը, եւ որպես հաջորդ քայլ՝ հստակեցնել, թե այդ միջոցներն ինչ ալգորիթմներով, ինչ բանաձեւերով պետք է բաշխվեն, որպեսզի արդյունքում անհամաչափությունը ոչ թե խորանա, այլ մեղմվի: Հիմա այդ խնդրի լուծման փուլում ենք: Արդեն ունենք հայեցակարգը, Եվրամիությունից գործուղվել է փորձագետ, ով մեզ հետ աշխատում է, եւ առաջիկա մեկ-երկու ամիսներին արդեն հայեցակարգի ուրվագծերը կունենանք: Դրանից հետո հստակ հաշվարկների հիման վրա կմշակենք մարզերում իրականացվելիք միջոցառումների ծրագիր: Օրինակ՝ Տավուշի մարզում ոռոգման համակարգերի վերականգնման ծրագիրը ոռոգելի ինչքան հողատարածք կբերի շրջանառության մեջ, սա լրացուցիչ ինչ եկամուտ կապահովի, ինչի արդյունքում Տավուշի մարզն իր եկամտային ապահովության ցուցանիշով որոշակի միավորով առաջ կգնա եւ կհավասարվի, ասենք, Արմավիրի մարզին, որն այսօր համարվում է իրավիճակի առումով լավագույններից մեկը: Այդ դեպքում արդեն կունենանք մեխանիզմ, որը մեզ թույլ կտա ճիշտ կողմնորոշվել, թե որ ուղղությամբ ծախսենք եղած միջոցները. ասենք՝ առաջնայինն ընդունենք ոռոգու՞մն ու գումարները ներդնենք այդ ոլորտում, թե ճանապարհների վերանորոգումը: Ճիշտ ուղղությամբ կողմնորոշումը մարզի արագ զարգացման նախապայմաններից մեկն է: Հետագայում պատրաստվում ենք պետական ռեսուրսները բաշխել այդ մեխանիզմով (hույս ունենք, որ ճգնաժամից հետո դրանք տարեցտարի կավելանան): Կարծում եմ՝ Եվրամիությունը բյուջեի կառուցվածքային օժանդակման ֆոնդերով այդ նպատակի համար լուրջ հատկացումներ կանի: Ընդհանրապես՝ դրանք բավական լուրջ գումարներ են, որ տրվում են հատկապես ծրագիր իրականացնելու պարագայում: Անդրադառնալով ճգնաժամին՝ նշեմ, որ շատ դեպքերում ասում ենք, թե ճգնաժամն էր պատճառը, որ մենք այս կամ այն ծրագիրը չիրականացրինք: Որպես կանոն՝ ճգնաժամը նաեւ ստիպում է, որ չարվածն անես ավելի արդյունավետ, ավելի հաշվենկատ ու նպատակային, որովհետեւ ճգնաժամը ծայրահեղ իրավիճակ է, որը ստիպում է, որ համակարգը գերկենտրոնացվի նպատակների իրականացմանը: Ժամանակ չկա անկարեւոր բաներ անելու, հստակ պետք է գնալ խնդրի իրականացմանը՝ կենտրոնանալով ամենակարեւորների վրա: Եթե ճգնաժամը շարունակվի, մենք ավելի քիչ թիրախների վրա պետք է կենտրոնանանք, իսկ եթե ունենանք տնտեսական աճ, այսինքն` լրացուցիչ հնարավորություններ, մենք, որպես գործադիր, կսկսենք լրացուցիչ ծրագրեր իրականացնել: Այս դեպքում կսկսենք ավելի շատ պարամետրերի ուշադրություն դարձնել եւ այն խնդիրները, որ սահմանափակ ռեսուրսների պատճառով մի կողմ էինք թողել, կբերենք ավելի ակտիվ վիճակի:

- Վերջին տարիներին հողերը պետական սեփականությունից հանձնվեցին համայնքային սեփականության: Ժամանակին յուրաքանչյուր համայնքում հողերի 5-20%-ը թողնվել էր որպես համայնքների զարգացման ֆոնդ: Մինչդեռ համայնքային սեփականության հանձնվելուց հետո շատ կարճ ժամանակամիջոցում նշյալ հողերի բացարձակ մեծամասնությունն օտարվեց: Հիմա շատ համայնքներում եթե մանկապարտեզ կառուցելու անհրաժեշտություն առաջանա, տարածք չկա: Որքանո՞վ էր ճիշտ այդ քայլը:

- Թե որքանով էր ճիշտ հողերի ճնշող մասի օտարումը՝ դժվարանում եմ ասել: Բայց որ օբյեկտիվորեն օտարման գործընթաց պետք է գնար՝ փաստ է, եւ դրա մեջ որեւէ վատ բան չեմ տեսնում: Այսինքն՝ այդ հողերի ապակենտրոնացումը, մասնավորեցումը ճիշտ էր: Սխալն այլ բանում կարող է լինել՝ ծավալների առումով: Ի վերջո՝ համայնքը տնտեսավարող, իր կենցաղը կազմակերպող միավոր է, կառուցվածք, որն ունի ռեսուրս եւ կարող է այդ ռեսուրսն օգտագործել: Մեր համայնքապետները մեծամասամբ ընտրեցին կարճ՝ հողերը մասնավորեցնելու ճանապարհը: Դրա գաղափարը հետեւյալն է, համայնքի տարածքի հողը պետք է լինի համայնքային սեփականություն եւ տնօրինվի վերջինիս կողմից: Սա ճիշտ մոտեցում է: Հողը օտարում է ոչ թե համայնքապետը, այլ ավագանին: Օտարելու որոշումից մինչեւ գին ու մյուս մանրամասնություններ որոշում է ավագանին: Մենք ասել ենք՝ ժողովուրդ, այս հողը տալիս ենք ձեզ, դուք խելոք տնօրինեք: Զարգացման համար էլ պահեք, ռեզերվի համար էլ պահեք, վարձակալության համար էլ: Իրենք չարեցին, միանգամից իրար մեջ բաժանեցին: Ինչ-որ տեղ կասկածում էլ էինք, որ այդպես կարող է լինել, բայց հողերը համայնքներին չտալ չէինք կարող: Ի վերջո՝ մի օր պետք է տայինք: Այդ դեպքում նույնը լինելու էր այդ ժամանակ: Բայց ընդունեք, որ ես կամ այստեղ նստած մեկ ուրիշը չի կարող մտածել հանրապետության ավելի քան 900 համայնքներից յուրաքանչյուրում դպրոցի կամ մանկապարտեզի համար պահվելիք հողի մասին: Համայնքները գյուղապետ ու ավագանի ունեն հենց նրա համար, որ մտածեն իրենց համայնքում դպրոցի, մանկապարտեզի ու նման բաների մասին: Ի դեպ՝ համայնքների սոցիալական, հասարակական նշանակության օբյեկտների համար տարածքները հիմնականում պահվել են: Միակ ոչ ճիշտ քայլը, իմ խորին համոզմամբ, այն է, որ մենք ոգեւորվեցինք ու գյուղի հարեւանությամբ, սեփականշնորհված հողերից բացի, գյուղի տարածքի կրկնակի չափով, տնամերձներ բաժանեցինք: Հազար տուն ունեցող գյուղի կողքին երկու հազար տուն չի կառուցվելու, անգամ տեսականորեն նման հնարավորություն չկա: Եթե մարդիկ այդքան տուն կառուցելու հնարավորություն ունենան, կդիվերսիֆիկացվեն, եւ հաստատ նրանց մեծամասնությունը կտեղափոխվի տարբեր շրջաններ: Կադաստրի տվյալներն էլ փաստում են, որ 5-6 հարյուր կտոր հողի վրա որեւէ օբյեկտ կառուցված չէ, ինչը ողբերգություն է, որովհետեւ Հայաստանը սակավահող երկիր է, եւ այդչափ կտրատելուց հետո այլեւս երբեք հնարավոր չի լինի այդ հողակտորները գյուղատնտեսական շրջանառության մեջ մտցնել: Եթե անգամ դրանց մի մասը գնվի, կենտրոնացվի, կգտնվեն չվաճառող մարդիկ, որ այդ հողակտորների մեջ հողաբաժին ունեն, ու…

- Այդ դեպքում կընդունվի համայնքային շահ ճանաչելու մասին օրենք…

- Գուցե: Դրանք գործիքներ են, որոնք կօգտագործվեն: Բայց այդքան տնամերձ մարդկանց բաժանվեց, ու հիմա գյուղապետներ են դիմում՝ տնամերձերի նոր աճուրդներ կազմակերպելու թույլտվության խնդրանքով: Մինչդեռ Արարատյան դաշտում գյուղեր կան, որտեղ տնամերձ հողամասը (1000 քմ-ն) կարելի է գնել նույնիսկ կադաստրային արժեից էլ պակաս գնով: Մի կողմից գյուղերի մեծ մասն ունի բնակավայրից գրեթե կրկնակի մեծ տնամերձերի տակ գտնվող տարածքներ, մյուս կողմից էլ դեռ ուզում են մնացած հողերը նույն նպատակով հանել աճուրդի, ինչն, ըստ իս, անընդունելի է: Մյուս կողմից էլ եթե համայնքը հասել է այն մակարդակին, որ ուզում է մանկապարտեզ կառուցել, վստահ եմ, որ այդ նպատակի իրագործման համար կգտնվեն հնարավորություններ: Իսկ համայնքային շահ ճանաչելու մասին օրենքի հնարավոր ընդունումը, ըստ իս, արդյունավետ գործիք կարող է լինել նմանատիպ խնդիրների լուծման համար:

- Դուք ասում եք, որ հողաբաժանության ամբողջ գործընթացը պետք է իրականացնի ավագանին եւ ոչ գյուղապետը: Ավագանու ինստիտուտը բավական հետաքրքիր, բայցեւ ոչ միայն չկայացած, անգամ չձեւավորված ինստիտուտ է: Այն կա որպես համայնքապետներին հակակշիռ, սակայն շատ տեղերում իրականում գոյություն չունի, շատ տեղերում էլ հասցվել է զավեշտի աստիճանի: Համայնքներից մեկի համայնքապետարանի քարտուղարը, որ մանկավարժական համալսարանի նախկին դասախոս է, ասում էր, որ առաջիկայում պետք է «քննություն» հանձնեն, այդ թվում՝ ավագանու անդամներին, որոնց թվում է եւ Կրուտոյ Ճարպոն, որին 7-րդ դասարանից վտարեցին դպրոցից: Զավեշտ չէ՞: Գյուղապետներից մեկն էլ նշում էր, որ երեք անգամ իր գրպանից 10-հազարական դրամ է մուծել ավագանու անդամների փոխարեն, որ համաձայնեն այդ «պաշտոնին»: Վերջիններս էլ պայման են դրել, որ որեւէ բանի հետ գործ չեն ունենալու, ժողովի չեն մասնակցելու: «9 տեղի համար հազիվ 4-5-ին ենք համոզում ավագանի դառնալ»,- ասում է նա: Եվ այդ ավագանին հարցե՞ր է լուծելու, գյուղապետին հակակշի՞ռ է լինելու:

- Հազար հոգանոց գյուղ լինում է, համայնք չի լինում: Նման համայնքներում որ գերդաստանը մեծամասնություն է, նրանից էլ գյուղապետ է ընտրվում, ավագանին էլ դառնում է կցորդ: Եթե երեք-չորս բնակավայր մեկ համայնքի մեջ վերցնենք, գոնե մրցակցություն կլինի: Երբ խոսում ենք խոշորացման մասին, սկսում են մեզ քարկոծել: Հիմա էլ ասում եք՝ փոքր գյուղում ավագանի չի լինում: Ինչպե՞ս անենք՝ ավագանու ինստիտուտը հանե՞նք, գյուղապետի պաշտոնը նշանակովի՞ դարձնենք: Ձեր նշած անձին էլ ես չեմ ընտրել, իրենք են ընտրել: Ինչ ընտրել են, այն էլ պետք է ունենան: Հենց սկսում ենք կոնկրետ մարդկանց թեման քննարկել, հանգում ենք այն բանին, որ ընտրովիությունը մեր ազգի համար չէ, մենք չենք կարող ընտրել: Ու թող նույն դոցենտը այդ ցենզով ավագանու անդամի հետ միասին քննություն հանձնի, գուցե այդ համայնքի ժողովուրդն ամաչի իր ընտրությունից: Սա է ճանապարհը, այլ ճանապարհ չկա:

- Իսկ գուցե ավագանու եւ գյուղապետների համար կրթական ցենզի ինստիտուտը կիրառվեր կամ նման ինչ-որ բան:

- Այդ ուղղությամբ շատ ենք մտածել, մեր հասարակությունը նման բաները շատ «գեղեցիկ» ձեւով շրջանցում է:

- Այդ դեպքում կարելի է գոնե օրենքով պարտադրել, որ գյուղապետները թափանցիկ աշխատեն: Եթե որպես հակակշիռ ընդունված ավագանին չի գործում, գոնե պարտադրված թափանցիկությունը նրանց գործունեությանը հակակշիռ կլինի:

- Մեր կայքում, արդեն մեկ տարի է, բոլոր համայնքների բյուջեների կատարողականները՝ եւ՛ նախատեսվածը, եւ՛ փաստացին, կան: Այս տարի այլ մոտեցում ենք դրսեւորելու: Ավելացնելու ենք նաեւ հաշվարկային բյուջեները: Այսինքն` ոչ թե իրատեսական, թե ինքը որքան է պլանավորել, այլ որքան ներուժ կա տվյալ գյուղում: Հաջորդ քայլով պետք է հիմնավորեն ներուժի եւ իրատեսականի տարբերությունը. եթե գյուղն ունի 100 միավորի ներուժ եւ պլանավորել է 70, ապա բյուջեում պետք է գրված լինի 30 միավոր ոչ իրատեսականի պատճառը: Ասենք՝ այսքան բնակիչ արդեն 10 տարի գտնվում է գյուղից դուրս, ինչի համար էլ իրենցից հարկեր գանձել չեն կարող: Մեխանիզմները պետք է աշխատեցնել: Լավ գյուղապետներ ունենք, որ շատ լավ տիրապետում են իրենց բյուջեին ու գիտեն՝ ինչ ներուժ ունեն:

- Իմ տպավորությամբ՝ տեղական ինքնակառավարման առումով ամենախոցելի պահերից մեկը մարզպետարան-գյուղապետարան հարաբերություններն են: Շատ գյուղապետներ, ուղղակի կամ անուղղակի, մարզպետարանի աշխատակիցների, քարտուղարների միջոցով բողոքում են մարզպետարանի "ճիրանային" (գյուղապետներից մեկի արտահայտությունն է) վերահսկողությունից: Նրանք դժգոհում են, որ համայնքի բյուջեի ձեւավորումից մինչեւ նախատեսվող չնչին ծախսեր պետք է համաձայնեցվեն մարզպետարանի հետ: Դժգոհում են, որ միայն հարկահավաքությամբ են զբաղված, որ օրենքով սահմանված կարգով իրենց աշխատավարձ են սահմանել, մարզպետարանն արգելել է՝ պատճառաբանելով, թե մարզպետի չափ աշխատավարձ ես ուզում ստանալ, մեքենա է գնել՝ արգելել են, թե թանկանոց մեքենա է: "Ես եմ գյուղապետը, բոլոր հարկ ու տուրքերը հավաքում եմ, բյուջեն ոչ միայն կատարում, այլեւ գերակատարում եմ, այդ ամենն արվում է օրենքի շրջանակներում, ավագանին հաստատում է, գյուղի բնակչությունն էլ վիճակից գոհ է: Այդ դեպքում ինչո՞ւ են ինձ ամեն վայրկյան պարտադրում՝ ինչը ինչպես անեմ, եթե իմ արածը լիովին օրենքի շրջանակներում է: Էլ ուր մնաց տեղական ինքնակառավարումը: Մենք ընդամենը հարկահավաքներ ենք եւ ոչ ավելին":

- Եթե մենք համայնքներին տվել ենք ինքնուրույնություն, այո՝ նրանք պետք է մեքենա գնեն, դա նրանց իրավունքն է: Բնականաբար՝ դա պետք է արվի օրենքով սահմանված կարգով: Բայց կա հարցի երկրորդ կողմը. ասվում է, որ գյուղացիները չեն դժգոհում: Արդյո՞ք: Արդյոք մեզանում կա գյուղ, որտեղ ամեն ինչ իդեալական է, եւ ճանապարհների, լուսավորության կամ խմելու ու ոռոգման ջրի ներտնտեսային ցանցի առումով անելիք չկա: Խիստ կասկածում եմ: Արդյո՞ք այդ գյուղում մեծ ծրագրեր են իրականացվել: Շարունակե՞մ թվարկել: Գյուղապետի ասածների մեջ որքան էլ տեսական առումով ճշմարտություն կա, բայց, ցավով եմ ասում, որովհետեւ նրանք իմ գործընկերներն են, դեմագոգիայից այն կողմ չեն անցնում: Օրենքով իրենց տրված ինքնավարության միայն 10%-ը իրականում կկարողանան իրականացնել: Մի կողմից ասում են, որ բյուջեն հազիվ բավականացնում է աշխատավարձին, մյուս կողմից՝ նման բաներից են խոսում: Նոտարի մասին են խոսում. թող գյուղապետարանում սենյակներից մեկը վերանորոգեն եւ մարզային-շրջանային նոտարին առաջարկեն շաբաթվա մեջ մեկ օր իրենց գյուղում, իրենց համայնքում նստել ու գյուղացիների նոտարական ձեւակերպումներն այդտեղ անել: Ո՞վ է խոչընդոտում: Դժգոհում են, որ հարկահավաքների են վերածվել, իսկ իրենց փոխարեն հարկերն ո՞վ պետք է հավաքի: Իսկ ինչու՞ են հարկահավաքների վերածվել: Մեր երկրում հարկահավաքներ չկան, կան հարկ վճարողներ: Եթե գյուղացիներն իրեն, որպես տեղական ինքնակառավարման մարմին, վստահեին, ինքը հարկահավաք դառնալու խնդիր չէր ունենա, գյուղացիներն իրենց հարկերը կբերեին, կվճարեին: Իսկ ինչու՞ չեն վստահում: Տեղական ինքնակառավարման պարագայում տեղական նշանակության հարկը հստակ նկարագրված է, այսինքն՝ ես ու յուրաքանչյուրս 20-հազարական դրամ վճարելուց հետո կարող ենք գնալ ու բյուջեն քննարկելիս ասել՝ հավաքվեց 1 մլն դրամ, ո՞ւր է ուղղվել այդ գումարը: Եթե կա վստահության մթնոլորտ, պետք չէ հարկահավաքություն ասել, խնդիրն իրենց մեջ պետք է փնտրել, տեղական ինքնակառավարման մարմինների: Նկարագրվածից, ցավոք, այլ տպավորություն էլ ես ստանում: Հաճախ էլ հնչում են կարծիքներ, որ մենք շատ ինքնավարություն ենք տվել ու չենք կարողանում վերահսկել, թե ծախսերն ուր են ուղղվում, որքանով են նպատակային ու թափանցիկ: Տեղական ինքնակառավարումը չի կարող լինել հասարակությունից անկախ, նրանից կտրված, առանց վերահսկողության: Ցավոք, հաճախ ավագանու ինստիտուտն արդյունավետ չի գործում, ավագանու վերահսկողությունը թույլ է: Այսինքն՝ խնդիրը միշտ ունի երկու երես: Իհարկե՝ պետք է օբյեկտիվ լինել ու ասել, որ որոշակի միջամտություններ կան: Բայց ես վստահեցնում եմ, որ ամբողջ ծավալով գործող տեղական ինքնակառավարման համայնքում, ակտիվ գյուղապետ եւ ավագանի ունեցող, միմյանց հետ ճիշտ (բազմակարծության, հրապարակայնության պայմաններում) աշխատող համայնքում միջամտության խնդիր ընդհանրապես չի էլ կարող լինել: Եթե բյուջեն հաստատվի հրապարակայնորեն, բոլորն իմանան, թե ինչ գումար որտեղ է ծախսվելու, դժվար թե մարզպետարանից ինչ-որ մեկը համարձակվի ասել՝ այս փողոցը չպետք է ասֆալտապատվի, այս գործը չպետք է արվի:

- Գյուղերում գյուղացիները, անգամ տեղական ինքանակառավարման մարմինները լուրջ խնդիրներ ունեն հատկապես կադաստրի հետ: Համայնքապետները շատ են դժգոհում, որ իրենց շարունակ "քարշ են տալիս դատարան"՝ հողերի սահմանների հետ կապված:

- Խնդիրը մեզ հայտնի է, ծանոթ ենք դրան: Մի տեղ այն քիչ ավելի սուր է արտահայտված, մեկ այլ տեղ՝ թույլ, բայց ընդհանուր առմամբ կա եւ հատուկ է ողջ հանրապետությանը: Իրականում չպետք է մոռանալ, որ համակարգ ենք փոխել, անցել ենք մի կացութաձեւից մյուսին: Ուղիղ 20-25 տարի առաջ այդ հողերի քարտեզագրումը միանգամայն այլ որակի էր, ավելի խոշոր տնտեսություններ էին՝ ի դեմս սովխոզների, կոլխոզների եւ այլն: Շատ արագ, մեկ-երկու տարում անցկացրինք հողերի սեփականաշնորհում, ձեւավորվեցին շուրջ 340 հազար հողային միավորներ: Շատ հաճախ այդ գույքային միավորները ձեւավորվեցին՝ առանց պատշաճ փաստաթղթավորման, չափագրման, հողաշինարարության: Մի բան է թղթի վրա եղած գծագրությունը, մեկ այլ բան՝ այդ գծագրության ամրագրումը բնական տեղանքին: Բնականաբար՝ առաջին քարտեզագրման ու վկայականների տեղադրման ժամանակ, հապճեպության եւ տարբեր այլ գործոնների ազդեցության ներքո, տեղի են ունեցել որոշակի շեղումներ, որոնք մենք արձանագրում ենք որպես խնդիր: Ակնհայտ է, որ այդտեղ որեւէ դիտավորություն չի եղել: Տեղի է ունեցել սիստեմատիկ սխալ՝ կապված աշխատանքների ծավալի եւ իրականացման առկա օբյեկտիվ հնարավորությունների հետ: Ընդամենը 6-7 տարի առաջ քարտեզագրողներն ու չափագրողները աշխատում էին ավանդական հողաչափական կարկիններով, ինչպես 50 տարի առաջ: Բնականաբար՝ այդ գործիքներով ավելի քան 300 հազար գույքային միավոր նկարագրելն ու անձնագրավորելը խիստ դժվար է, եւ ակնհայտ է, որ այդպիսի բաներ պետք է լինեին: Հիմա պետք է հասկանանք, թե որտեղ են լուծումները, որ մենք անընդհատ փնտրում ենք: Կա փոխվարչապետի հանձնարարությունը, եւ խնդիրը քննարկել ենք կադաստրի մարմինների հետ: Կադաստրի մարմինները մարզ առ մարզ գույքագրում են համայնքային բոլոր այն խնդիրները, որոնք մեր քննարկվող թեմատիկայում կան: Ըստ էության պետք է փորձենք հարցերը լուծելով առաջ գնալ: Բավական ծանր ու դժվարին գործընթաց է, որովհետեւ եթե կադաստրային ինչ-որ հարց ի վնաս որեւէ մեկի է, բնականաբար՝ հօգուտ մեկ ուրիշի է: Իսկ երբ խոսքը հողի սեփականության մասին է, մեր հասարակությունը (թերեւս բոլոր հասարակությունները) այս հարցը բավական հիվանդագին է ընդունում: Այդուհանդերձ՝ լուծման մեխանիզմներ պետք է գտնենք: Հարցն ուսումնասիրության փուլում է, եթե Կադաստրի պետական կոմիտեն, կառավարութունը տեսնեն, որ լուծման գործիքները բավարար չեն, գուցե կանդրադառնանք այլեւայլ մեխնիզմների, որոնք կօգնեն հարցի լուծմանը: Իհարկե՝ մեծ հնարավորություն կունենայինք, եթե մարդիկ նաեւ փորձեին ոչ միայն բարձրացնել խնդիրը, այլեւ պատրաստ լինել լուծումներին օժանդակել կամ ինչ-որ լուծումներ առաջարկել: Ի դեպ՝ երկու տարի առաջ Կադաստրի պետական կոմիտեն իրականացրեց հողերի խոշորացման շատ հետաքրքիր ծրագիր: Մենք եւ՛ տեսական, եւ պրակտիկ մակարդակում ունեցանք ոչ միայն դժվարություններ, այլեւ գործնական արդյունքներ: Չմոռանանք, որ սեփականաշնորհման տարիներին, երբ գործընթացն արագ իրականացնելու քաղաքական խնդիր կար, մենք ստիպված էինք հընթացս լուծումներ գտնել: Հատկապես նախալեռնային գոտում, երբ համայնքները տիրապետում էին տարբեր հողատեսքերի, գյուղացիական շատ տնտեսություններ մի քանի կտոր հողեր ստացան տարբեր տեղերում: Մարդիկ հիմա ունեն մի քանի կտոր հողեր, որոնք իրարից խիստ տարբեր են ու շատ հեռու եւ որպես գույքային միավոր՝ տնտեսական շրջանառության համար իսկապես անհետաքրքիր են: Մարդը չի կարողանում դրանք որպես մեկ կամ երկու միավոր օգտագործել վարկի կամ գրավի համար: Վերոնշյալ ծրագրի շրջանակներում փորձ արվեց մեր իրականության մեջ գաղափար իրականացնել, որը շատ տեղերում արդեն արվել է: Լավ արդյունքներ կային, եւ մենք դրան էլ պետք է անդրադառնանք: Որովհետեւ ճշգրտումները նախ հնարավոր կլինի անել մեծ գաղափարների իրականացման ճանապարհին: Ոչ թե փորձենք ամեն գյուղացու վեճային կես մետրի հարցը լուծել կադաստրով, այլ ինչ-որ մեծ գաղափարի ներքո փորձենք մոտեցնել իրականությանը:

- Կա հարցի մյուս կողմը եւս: Հողաբաժանության ժամանակ չորս տեղ հող ստացած ընտանիքն այսօր ի վիճակի չէ չորս մասի բաժանվել: Պատրաստ է իր ունեցած հողակտորներից մեկ-երկուսը վաճառել: Բայց այդ հողակտորն ունի չորս տեր՝ ընտանիքի յուրաքանչյուր անդամը, ու վաճառք իրականացնելիս գնորդը պետք է 4 առանձին գործողություն կատարի կադաստրում եւ նոտարիատում, բնականաբար՝ համապատասխան մուծումներով: Արդյունքում՝ գնորդն ավելի շատ ծախսում է պետական եւ այլ մուծումների վրա, քան հողի վաճառքի գինն է: Նման հողակտորները հազարներով, եթե ոչ տասնյակ հազարներով են: Գնորդը մեկ հողակտորի համար մեկ գործարքի պատրաստ է, բայց նույն կտորի համար չորս գործարքի` ոչ:

- Անվիճելի է, որ նոտարի ու կադաստրի հետ կապված բոլոր գործարքների համար պետք է վճարել:

- Բայց վճար է պահանջվում նաեւ այն դեպքում, երբ մարդու հողը կադաստրի աշխատակցի սխալի պատճառով ճիշտ չի չափվել, եւ ուղղելու համար նույն վճարն են պահանջում:

- Այս պահը միանշանակ ընդունում եմ: Գույքագրման ընթացքում մենք անպայման այդ խնդրին էլ կանդրադառնանք: Կամրագրենք՝ եթե կադաստրի աշխատակցի մեղքով է անճշտությունը եղել, նման խնդիրներին կտրվի այլ լուծում: Ինչ վերաբերում է ժառանգության, նվիրատվության առքուվաճառքի պայմանագրերին, որ պետք է կատարվեն նոտարիատով, այդ դեպքում բացառություններ լինել չեն կարող:

- Բայց այս գործընթացը շատ դանդաղ է զարգանում:

- Ընդամենը երկու-երեք ամիս, եւ արդեն որոշակի տեսանելի զարգացումներ կարձանագրվեն: Մենք ստանում ենք ահազանգեր, գիտենք, որ կա խնդիր: Տարածքային կառավարման նախարարը վերջին ամիսներին անընդհատ շրջում է հանրապետության մարզերով: Ընդ որում՝ լինում է ոչ այնքան մարզպետարաններում, ինչքան համայնքներում: Ցավոք, այս խնդիրը շատ տեղերում են նրա առջեւ բարձրացրել: Ոչ միայն Արարատյան դաշտավայրում, այլեւ հեռավոր շրջաններում: Բարձր լեռնային գոտիներում, թվում էր, խառնաշփոթն ավելի քիչ պետք է լիներ, բայց այնտեղ էլ նույն խնդիրը կա՝ քիչ այլ ձեւակերպմամբ:

- Վերջին տարիներին շատ է խոսվում համայնքների խոշորացման մասին, անգամ լուրջ քննարկումներ եղան, խորհրդարանական լսումներ, եւ հետո կարծես հարցը մոռացության մատնվեց: Հիմա նորից սկսել են այդ թեմայով շատ խոսել: Դուք, որպես այդ գաղափարի հիմնական ջատագով, ասացեք, խնդրեմ, ի՞նչ կտա դա մեր համայնքներին, տնտեսությանը:

- Շատ լավ կլինի եւ՛ համայնքների, եւ՛ տնտեսության համար ընդհանրապես: Բայց լավ կլինի այն պարագայում, երբ մենք կարողանանք ճիշտ որոշումներ կայացնել: Հիմա մենք շարունակում ենք աշխատանքները այն հայեցակարգի վրա, որը կառավարությունն ընդունեց ի գիտություն եւ մեզ հանձնարարեց ավելի մանրամասն ու խորքային ուսումնասիրել: Հիմա մենք փորձում ենք հարցն ուսումնասիրել գյուղ առ գյուղ: Մենք հանրությանն անպայման կներկայացնենք ուսումնասիրության արդյունքները: Աշխատանքներն ընթացքի մեջ են, ու եթե մենք դրա մասին քիչ ենք խոսում, միայն մեկ պատճառով՝ հիմա այդ հարցով շահագրգիռ եւ դրա վերաբերյալ տեսակետներ ունեցող կազմակերպությունների, գերատեսչությունների հետ քննարկումներ ենք անցկացնում: Կան հայեցակետեր ու դրույթներ, որ ինտուիտիվ զգում ենք՝ ճիշտ են, բայց քանի որ օբյեկտը շատ նուրբ է, պետք է շատ զգույշ ու հիմնավոր լինել: Այդ առումով վարչապետից, կառավարությունից հանձնարարություն ունենք, եւ մեր թիմն այդ ուղղությամբ աշխատում է: Տարբեր մարզերում տարբեր ուղղություններով ուսումնասիրություններ են կատարվում: Մենք ուզում ենք գործնականում համոզել մեր ընդդիմախոսներին, որ կունենանք ճիշտ լուծումներ, եւ այն, ինչ զգում ենք ինտուիտիվ, գործնականում էլ այդպես է: Ես ուզում եմ, որ խոշորացվելիք այս կամ այն համայնք մտնելիս համայնքի յուրաքանչյուր անդամի ցանկացած հարցի պատրաստ լինենք պատասխանել, ընդ որում՝ ոչ միայն պատասխանել, այլեւ համոզել, որ իրոք՝ միավորումը միայն հօգուտ համայնքների է:


Հարզացրույցը` Աշոտ Խաչատրյանի

← Վերադառնալ ցուցակին